(Yapay Zekâ Üzerine Denemeler)
Yapay zekâ hayatımıza girdiğinden beri aynı soruyu tekrar tekrar soruyoruz:
“Yapay zekâ insanın yerini alacak mı?”
Bu sorudan hareket edersek, yanlış soruya odaklanacağımızı düşünen değerli meslektaşım, Doç. Dr. Nil Selenay Erden ile birlikte asıl sorulması gereken soruya odaklandık ve o da bir kitap bölümü olarak yayınlandı:
Yapay zekâ bizim yerimize ne kadar iş yapacak değil, bizim ne kadar düşünmeyi bırakmamıza neden olacak?
Çünkü bir teknolojinin bizi işsiz bırakması kadar önemli başka bir ihtimal var.
Bizi düşünmeden başarılı olabileceğimize inandırması.
Ve bu çok daha sessiz bir dönüşüm.
Eskiden Bilgi Arıyorduk, Şimdi Cevap Arıyoruz
İnternet hayatımıza girdiğinde bilgiye ulaşma biçimimiz değişti.
Eskiden bir bilgiyi hatırlamamız gerekiyordu.
Sonra Google bize başka bir şey öğretti:
Bilginin kendisini değil, nerede olduğunu hatırlamak yeterli olabilir.
Şimdi yapay zekâ bunun bir adım ötesine geçti.
Artık yalnızca bilgiyi bulmuyor.
Bilgiyi bizim için düzenliyor, özetliyor, karşılaştırıyor, yorumluyor ve hatta bizim adımıza bir sonuç üretiyor.
Bu inanılmaz bir kolaylık.
Ama her kolaylığın bir bedeli olabilir.
Çünkü zihinsel bir işi sürekli dışarıya devrettiğinizde, o işi yapma ihtiyacınız azalır.
İhtiyaç azaldıkça pratik azalır.
Pratik azaldıkça beceri körelebilir.
İşte tartışmamız gereken yer tam olarak burasıdır.
Yapay Zekâ Düşünceyi Yok Etmiyor, Düşüncenin Yerini Değiştiriyor!
Burada önemli bir ayrım var:
Yapay zekâ kullanan herkes daha az düşünmüyor.
Tam tersine, doğru kullanıldığında yapay zekâ insanın zihinsel kaynaklarını daha değerli işlere ayırmasına yardımcı olabilir.
Rutin bir bilgiyi toparlamak için harcadığınız zamanı analiz yapmaya ayırabilirsiniz.
İlk taslağı oluşturmak için harcadığınız zamanı düşüncelerinizi sorgulamaya ayırabilirsiniz.
Basit hesaplamaları dışarıya bırakıp daha karmaşık bir probleme odaklanabilirsiniz.
Yani mesele yapay zekânın düşünme sürecine girmesi değildir.
Mesele hangi düşünme işini ona verdiğinizdir,
Bilişsel mesele “YZ kullandınız mı?” değildir.
“Düşünmenin hangi kısmını YZ’ye devrettiniz?” sorusudur.
Her Kolaylık Faydalı Değildir!
Çalışma hayatında verimlilik takıntımız var.
Daha hızlı.
Daha kolay.
Daha az zaman.
Daha az çaba.
Bunların hepsi kulağa güzel geliyor.
Ama öğrenme söz konusu olduğunda ilginç bir paradoks var.
Bazen zorlanmak öğrenmenin kendisidir.
Bir şeyi hatırlamaya çalışmak.
Yanlış cevap vermek.
Bir problemi çözmeye uğraşmak.
Bir argümanın açığını bulmaya çalışmak.
Bir fikri kendi cümlelerinizle yeniden kurmak.
Bunların hepsi zaman alır.
Hatta bazen can sıkıcıdır.
Ama tam da bu nedenle değerlidir.
Öğrenme her zaman rahat bir süreç değildir.
Çünkü zihnin gelişmesi için bazen zihnin çalışması gerekir.
En Büyük Tehlike Yanlış Cevap Değil, Doğru Cevabın Bizi Yanıltmasıdır!
Yapay zekânın yanlış cevap vermesinden çok söz ediyoruz.
Halüsinasyonlar.
Yanlış bilgiler.
Eksik bağlam.
Uydurulmuş kaynaklar.
Bunlar elbette ciddi problemler.
Fakat bizce daha sinsi bir problem var:
Doğru cevabın bizi düşünmekten vazgeçirmesi.
Çünkü düzgün yazılmış bir cevap güven verir.
Akıcıdır.
Düzenlidir.
Mantıklı görünür.
Ve insan zihni akıcı olanı kolayca doğru olanla karıştırabilir.
Böylece çok tehlikeli bir kısa yol oluşur:
“Güzel açıklanmışsa doğrudur.”
Oysa akıcı bir cevap ile doğru bir düşünce aynı şey değildir.
Yapay Zekâ Bazen Yetkinlik İllüzyonu Üretebilir
Burada çalışanlar, öğrenciler ve profesyoneller için çok önemli bir ayrım ortaya çıkıyor.
Bir işi yapay zekâ yardımıyla çok iyi yapabilirsiniz.
Ama bu, o işi yapmayı öğrendiğiniz anlamına gelmeyebilir.
Çok iyi bir rapor hazırlamış olabilirsiniz.
Ama raporun arkasındaki mantığı açıklayamıyorsanız gerçekten ne kadar öğrendiniz?
Mükemmel bir sunum hazırlamış olabilirsiniz.
Ama sunumdaki argümanların neden doğru olduğunu savunamıyorsanız o başarı kime ait?
Bir problemi çözmüş olabilirsiniz.
Ama benzer bir problem yapay zekâ olmadan önünüze geldiğinde ne yapacaksınız?
Performans ile yetkinlik aynı şey değildir.
İyi çıktı üretmek, o çıktıyı üretebilecek zihinsel kapasiteye sahip olmak anlamına gelmez.
Asıl Kaybettiğimiz Şey Bilgi Değil, Zihinsel Bağımsızlık Olabilir!
Bizce yapay zekâ tartışmasının en önemli tarafı burası.
Çünkü bilgi artık her zamankinden daha erişilebilir.
Fakat bilgiye erişebilmek ile bilgi üzerinde bağımsız düşünebilmek aynı şey değildir.
Bir çalışan her kararında yapay zekâya danışıyorsa, zamanla kendi karar verme güvenini kaybedebilir.
Bir öğrenci her sorunun cevabını hazır alıyorsa, kendi zihinsel çabasını gereksiz görmeye başlayabilir.
Bir yönetici her problemi yapay zekâya analiz ettiriyorsa, zamanla kendi sezgisini ve muhakemesini daha az kullanabilir.
Böyle bir durumda teknoloji bizi desteklemiyor olabilir.
Biz teknolojinin bilişsel kapasitesine bağımlı hâle geliyor olabiliriz.
İyi Yapay Zekâ Kullanımı Cevap Vermekle Başlamaz!
Bizim için yapay zekânın en değerli kullanım biçimi, size hemen cevap vermesi değildir.
Bazen tam tersidir.
Size soru sormasıdır.
Varsayımınızı sorgulamasıdır.
Karşı argüman üretmesidir.
Zayıf noktanızı göstermesidir.
“Neden böyle düşünüyorsun?” diye sormasıdır.
Bir başka ihtimali önünüze koymasıdır.
Çünkü böyle kullandığınızda yapay zekâ cevap makinesi olmaktan çıkar.
Bir düşünme partnerine dönüşür.
Kitap bölümümüzdeki temel ayrım da tam olarak budur: Yapay zekâ, düşünmenin yerine geçtiğinde bilişsel emeği azaltabilir; düşünmeyi destekleyen bir iskele olarak kullanıldığında ise analiz, değerlendirme, sorgulama ve daha üst düzey bilişsel süreçleri destekleyebilir.
İyi teknoloji sizin yerinize düşünmez.
Daha iyi düşünmenize yardım eder.
Belki De “Prompt Yazmayı” Değil, Düşünmeyi Öğretmeliyiz!
Bugün yapay zekâ çağında en çok konuştuğumuz becerilerden biri prompt yazmak.
Hangi komutu vereceğiz?
Nasıl daha iyi sonuç alacağız?
Nasıl daha iyi çıktı üreteceğiz?
Bunlar önemli.
Ama yeterli değil.
Çünkü kötü düşünülmüş bir soruyu mükemmel bir prompt hâline getirseniz bile kötü düşünülmüş bir sorunuz olmaya devam eder.
Asıl beceri, yapay zekâya ne söyleyeceğimizi bilmekten önce neyi sorgulamamız gerektiğini bilmektir.
Hangi varsayımı test edeceğiz?
Hangi kanıtı arayacağız?
Hangi karşı görüşü dikkate alacağız?
Neyi henüz bilmiyoruz?
Yapay zekânın cevabını neden doğru kabul ediyoruz?
Bunlar hâlâ insanın soruları.
Teknolojiye Karşı Değil, Zihinsel Tembelliğe Karşı Olmalıyız!
Biz yapay zekâdan korkulması gerektiğini düşünmüyoruz.
Tam tersine.
Yapay zekânın hayatımızda çok daha fazla yer alacağını düşünüyorum.
Sorun da tam burada başlıyor.
Çünkü kaçınılmaz olan bir teknolojiyi yasaklamaya çalışmak yerine, onunla nasıl bir insan olacağımızı konuşmamız gerekiyor.
Daha hızlı çalışan mı?
Daha çok üreten mi?
Daha az hata yapan mı?
Yoksa neyi makineye bırakacağını, neyi kendi zihninde tutacağını bilen insan mı?
Bizce geleceğin asıl yetkinliği burada yatıyor.
Gelecekte değerli olan, yapay zekâdan daha hızlı cevap veren insan olmayacak.
Yapay zekânın verdiği cevabın ne zaman sorgulanması gerektiğini bilen insan olacak.
Çünkü Zihnimiz de Kullandığımız Bir Araçtır!
Bir kası kullanmadığınızda ne olduğunu biliyoruz.
Zayıflar.
Beynimizin bütün işleyişini bunun kadar basit bir “kullan ya da kaybet” formülüne indirgemek doğru olmaz.
Ama bir gerçek var:
Tekrar ettiğimiz zihinsel davranışlar düşünme alışkanlıklarımızı şekillendirir.
Sürekli analiz ediyorsanız analiz etmeye daha yatkın hâle gelirsiniz.
Sürekli sorguluyorsanız sorgulamak doğal hâle gelir.
Her zor soruda hemen dışarıdan cevap alıyorsanız, zihinsel mücadeleye daha az tahammül etmeye başlayabilirsiniz.
Bu nedenle yapay zekâ ile ilişkimiz yalnızca teknolojik bir tercih değildir.
Aynı zamanda bir zihinsel alışkanlık tercihidir.
Biz Yapay Zekâyı Böyle Kullanmak İstiyoruz:)
Bizim için iyi bir yapay zekâ kullanımı şuna benziyor:
Önce kendimiz düşünüyoruz.
Sonra yapay zekâya soruyoruz.
Sonra verdiği cevabı sorguluyoruz.
Sonra kendi düşüncemizle karşılaştırıyoruz.
Eksik olduğumuz yeri buluyoruz.
Gerekirse fikrimizi değiştiriyoruz.
Ama nihai düşünsel sorumluluğu makineye bırakmıyoruz.
Çünkü yapay zekânın bizim yerimize düşünmesini istemiyoruz.
Bizim daha iyi düşünmeme yardım etmesini istiyoruz.
Yapay zekâ bizim zihnimizin yerine geçmemeli.
Zihnimizin sınırlarını genişletmeli.
Son Söz
Yapay zekâ çağında en büyük mesele teknolojiye sahip olmak değil.
Teknolojiyi kullanırken kendimizden ne kadarını koruyacağımız.
Hafızamızı.
Muhakememizi.
Merakımızı.
Şüphe etme kapasitemizi.
Yanılma cesaretimizi.
Bir problemi çözmeden önce onunla biraz boğuşabilme sabrımızı.
Çünkü bütün bunlar bir makinenin bize verebileceği hazır çıktılardan daha değerlidir.
Yapay zekâ bize çok şey kazandırabilir.
Ama bunun karşılığında düşünme sorumluluğumuzu ona devretmek zorunda değiliz.
Hatta tam tersine.
Yapay zekâ güçlendikçe, insanın kendi zihinsel sorumluluğu daha da önemli hâle geliyor.
Çünkü geleceğin meselesi insanın yapay zekâ kadar güçlü düşünmesi değil.
Yapay zekâ bu kadar güçlüyken bile kendi başına düşünebilmeyi sürdürebilmesi.
Peki siz ne düşünüyorsunuz?
Yapay zekâyı kullandıkça gerçekten daha üretken mi oluyoruz, yoksa bazı zihinsel işleri yapmamaya alışarak kendi düşünme kapasitemizi sessizce dışarıya mı devrediyoruz?
Belki de bundan sonra kendimize sormamız gereken soru “yapay zekâ bizim için ne yapabilir?” değil, “Bizim yerimize neyi düşünmesine izin vermemeliyiz?” olmalı.
Bir sonraki yazımda, tekrar görüşmek üzere…
Kaynakça
- Clark, A., & Chalmers, D. (1998). The extended mind. Analysis, 58(1), 7–19.
- Bjork, R. A., & Bjork, E. L. (2011). Making things hard on yourself, but in a good way: Creating desirable difficulties to enhance learning. In M. A. Gernsbacher, R. W. Pew, L. M. Hough, & J. R. Pomerantz (Eds.), Psychology and the real world: Essays illustrating fundamental contributions to society (pp. 56–64). Worth Publishers.
- Kahneman, D. (2011). Thinking, fast and slow. Farrar, Straus and Giroux.
- Kruger, J., & Dunning, D. (1999). Unskilled and unaware of it: How difficulties in recognizing one’s own incompetence lead to inflated self-assessments. Journal of Personality and Social Psychology, 77(6), 1121–1134.
- Maguire, E. A., Gadian, D. G., Johnsrude, I. S., Good, C. D., Ashburner, J., Frackowiak, R. S. J., & Frith, C. D. (2000). Navigation-related structural change in the hippocampi of taxi drivers. Proceedings of the National Academy of Sciences, 97(8), 4398–4403.
- Parasuraman, R., & Riley, V. (1997). Humans and automation: Use, misuse, disuse, abuse. Human Factors, 39(2), 230–253.
- Risko, E. F., & Gilbert, S. J. (2016). Cognitive offloading. Trends in Cognitive Sciences, 20(9), 676–688.
- Erden, N. S., & Altuntas, G. (2026). Beyond dependency: Artificial intelligence as cognitive redistribution in education. In P. Vellaisamy (Ed.), Psychological and neurological consequences of AI: Dependency, laziness, and reduced critical thinking.
- Sparrow, B., Liu, J., & Wegner, D. M. (2011). Google effects on memory: Cognitive consequences of having information at our fingertips. Science, 333(6043), 776–778.
- Sweller, J. (2011). Cognitive load theory. In J. P. Mestre & B. H. Ross (Eds.), Psychology of learning and motivation (Vol. 55, pp. 37–76). Academic Press.
- Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes. Harvard University Press.
- Wood, D., Bruner, J. S., & Ross, G. (1976). The role of tutoring in problem solving. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 17(2), 89–100.
- Zimmerman, B. J. (2002). Becoming a self-regulated learner: An overview. Theory Into Practice, 41(2), 64–70.
