(Havacılık Sektöründe Performans, Ölçüm ve Gerçeklik Arasındaki Gerilim)
Madem sürdürülebilirlik konusuna girdik, bu kez de havacılık sektöründen devam edelim istiyorum. Bu bağlamda, bir süre önce doktor unvanını alan değerli mezunumuz, şimdinin kıymetli Lojistik Müdürü Dr. Metecan Çakrak ile yaptığımız çalışmayı paylaşayım ve kısaca özetleyeyim…
Havacılık sektörü bir paradoks üzerine kurulu.
Küresel ekonominin en kritik ayaklarından biri.
Ama aynı zamanda en yüksek çevresel maliyetlerden birine sahip.
Bu yüzden sürdürülebilirlik diğer tüm taşıma modlarında olduğu gibi artık bir seçenek değil.
Bir zorunluluk.
Ve bu zorunluluk işletmeleri şu noktaya getiriyor:
Ölçelim, sıralayalım, yönetelim.
Ama kritik soru şu:
Gerçekten sürdürülebilirliği mi ölçüyoruz?
Yoksa yalnızca ölçebildiğimiz göstergeleri mi?
Üçlü Bilanço: Denge mi, Dağılım mı?
Çalışma,
- Ekonomik,
- Sosyal ve
- Çevresel olmak üzere sürdürülebilirliği üç boyutta ele alıyor.
Toplam 22 kriter.
Oldukça kapsamlı.
Ama burada temel bir mesele var:
Kapsam artınca denge garanti edilmez.
Ekonomik göstergeler genellikle güçlü ve ölçülebilir.
Çevresel göstergeler regülasyonla desteklenir.
Ama sosyal boyut?
Çoğu zaman ölçülür.
Nadiren yönetilir.
Ölçümün Gücü ve Sınırı
Çalışma metodolojik olarak güçlü:
- Entropi ile nesnel ağırlıklandırma,
- Beş farklı Çok Kriterli Karar Verme (ÇKKV) yöntemiyle sıralama,
- COPELAND ile bütünleşik sonuç ve
- Ağırlıklı Toplam Yöntemi (Weighted Sum Method – WSM) ile duyarlılık analizi.
Bu tarz matematik yaklaşımların önemli bir getirisi vardır:
Sonuçların ne kadar değişken olduğunu gösterir.
Ama aynı zamanda şu gerçeği de ortaya çıkarır:
Yöntem değiştikçe gerçeklik de değişiyorsa, sabit olan nedir?
En Kritik Kriterler: Ölçek mi, Sürdürülebilirlik mi?
Analiz sonuçları şunu söylüyor:
- Mevcut Koltuk Kilometre (Available Seat Kilometer – ASK),
- Taşınan Kargo (Ton) ve
- Önlenen Karbondioksit (CO₂) Miktarı (Ton) en kritik kriterler.
Bu sonuç önemli.
Ama aynı zamanda tartışmalı.
Çünkü beraberinde şu soruyu doğuruyor:
Ölçek büyüdükçe performans mı artıyor?
Yoksa yalnızca daha fazla ölçülebilir hale mi geliyor?
Büyük olmak çoğu zaman avantaj üretir.
Ama bu her zaman sürdürülebilirlik anlamına gelmez.
Sosyal Boyut: Sürekli Ölçülen Ama Hiçbir Zaman Öncelik Olmayan!
Çalışmada sosyal boyut içinde en önemli kriter:
Çalışan başına eğitim saati.
Bu değerli bir gösterge.
Ama yeterli değil.
Çünkü daha önce de belirttiğim gibi,
- Çalışan deneyimi,
- Görünmeyen emek,
- Tükenmişlik ve
- Psikolojik güvenlik gibi kritik unsurlar çoğu zaman ölçüm sistemlerinin dışında kalır.
Ve şu risk ortaya çıkar:
İnsan duygu ve davranışları ölçülebilir, ama bir noktadan sonra anlaşıl(a)maz.
Sıralamalar ve Gerçeklik
Çalışma sonuçlarına göre,
- American Airlines,
- China Eastern Airlines,
- Turkish Airlines,
- Delta Air Lines ve
- Qatar Airways üst sıralarda yer alıyor.
Ama daha önemli bir bulgu var:
Sıralamalar yönteme göre değişiyor.
Özellikle bazı işletmeler, bir yöntemde üst sıralarda diğerinde ise daha geride yer alabiliyorlar.
Bu da şu gerçeği ortaya koyuyor açıkçası:
Performans mutlak değil, çerçeveye bağlıdır.
Asıl Mesele: Ölçüm mü, Tasarım mı?
Bu çalışma güçlü bir araç sunuyor.
Karar vericiler için değerli.
Politika yapıcılar için yol gösterici.
Ama aynı zamanda şu riski barındırıyor:
Eğer sistem yanlış tasarlanırsa, ölçüm mükemmel olsa bile sonuç yanıltıcı olabilir.
Daha önceki yazılarımda da değindiğim temel gerçekler burada da geçerli:
- Yanlış performans sistemi → yanlış davranışa yol açar,
- Yanlış ödül sistemi → yanlışı teşvik eder ve
- Yanlış tasarım → sürdürülemez sonuçlara neden olur.
Yapay yakıtlar, filo modernizasyonu, operasyonel verimlilik…
Hepsi önemli.
Ama tek başlarına yeterli değiller.
Sonuç: Sürdürülebilirlik Bir Sıralama Meselesi Değil, Bir Denge Meselesidir!
Bu çalışma önemli bir katkı sunuyor:
Sürdürülebilirliğin ölçülebilir olduğunu gösteriyor.
Ama şu gerçeği değiştirmiyor:
Sürdürülebilirlik yalnızca ölçülerek yönetilemez.
Gerçek sürdürülebilirlik:
- Ekonomik ölçek,
- Çevresel etki ve
- İnsani denge arasında kurulan ilişkidir.
Ve eğer bu üçlüden biri sürekli geri planda kalıyorsa, o sistem sürdürülebilir değildir.
Hava yolları gerçekten daha sürdürülebilir mi oluyor?
Yoksa yalnızca sürdürülebilirliklerini daha iyi mi ölçüyorlar?
Kaynakça
- Çakrak, M., & Altuntaş, G. (2025). Measuring the corporate sustainability performance of selected airlines with entropy-based multi-criteria decision-making methods. International Journal of Multicriteria Decision Making, 10(2), 184-219.
