(Lojistiğin Stratejik Yönetimi Üzerine Denemeler)
Türkiye’nin coğrafi konumunun ne kadar önemli olduğunu çocukluğumuzdan beri dinliyoruz.
Asya ile Avrupa arasında bir köprüyüz. Üç tarafımız denizlerle çevrili. Uluslararası ticaret yollarının kesiştiği noktadayız. Balkanlar’a, Kafkasya’ya, Orta Asya’ya ve Orta Doğu’ya erişim sağlayabiliyoruz.
Tüm bunlar doğru. Ancak yıllardır aynı coğrafi üstünlüğü anlatırken üzerinde yeterince düşünmediğimiz bir mesele var.
Türkiye’nin coğrafi konumu, Türkiye’de üretim yapan işletmelere mi daha fazla avantaj sağlıyor, yoksa başka ülkelerde üretilen malların uluslararası pazarlara ulaşmasını mı kolaylaştırıyor?
Bu soru, ilk bakışta gereksiz bir kuşku gibi görünebilir. Sonuçta ticaret yollarının gelişmesi, taşımacılık maliyetlerinin azalması ve ülkeler arasındaki bağlantıların güçlenmesi ekonomik açıdan olumlu gelişmeler değil mi?
Elbette öyle olabilir.
Ancak ekonomik ilişkilerde bir tarafın kazanç elde etmesi, tüm tarafların aynı ölçüde kazandığı anlamına gelmiyor. Dahası, bir ulaştırma yatırımının toplam ekonomik fayda yaratması, bu faydanın ülke içindeki tüm sektörlere ve işletmelere eşit biçimde dağıldığını da göstermiyor.
Türkiye’nin lojistik üs olma hedefini tartışırken artık bu ayrımı yapmak zorundayız.
Çünkü coğrafi üstünlüğümüzü yalnızca uluslararası ticaretin geçişini kolaylaştırmak için kullanıyorsak, kendi üreticilerimizin rekabet gücünü geliştirme fırsatını yeterince değerlendiremiyor olabiliriz.
Asıl soru, Türkiye’den ne kadar yük geçtiği değil; Türkiye’nin bu yük hareketlerinden kimler için, hangi koşullarda ve ne kadar ekonomik değer yarattığıdır.
Bir Ticaret Koridoru Kimin İşini Kolaylaştırır?
Çin’de üretilen bir ürünün Avrupa’daki müşterisine ulaştırıldığını düşünelim.
Ürün, Çin’den hareket ederek Orta Asya’ya, oradan Hazar Denizi üzerinden Kafkasya’ya ve Türkiye’ye geliyor. Türkiye üzerinden Avrupa’ya ulaştırılıyor.
Bu taşımacılık zincirinde Türkiye önemli bir konumda bulunuyor. Demir yollarımız, terminallerimiz, lojistik hizmet sağlayıcılarımız ve diğer ulaştırma altyapımız uluslararası ticarete katkı sunuyor.
Ancak bu güzergâhın etkinleşmesinden yararlanabilecek tarafları ayrı ayrı değerlendirelim.
Çinli üretici, belirli koşullarda Avrupa pazarına daha güvenilir veya daha uygun maliyetli bir alternatif güzergâh üzerinden ulaşabilir. Avrupalı ithalatçı, tedarik seçeneklerini çeşitlendirebilir. Güzergâh üzerindeki taşımacılık ve lojistik işletmeleri yeni iş hacmi elde edebilir.
Peki Türkiye’deki üretici?
O da aynı ulaştırma ağını kullanarak yeni pazarlara erişebilir. İthal ettiği ham maddeleri, ara mallarını ve üretim ekipmanlarını daha uygun koşullarda temin edebilir. Uluslararası tedarik zincirlerine daha etkin biçimde katılabilir.
Ancak başka bir ihtimal daha var.
Aynı ulaştırma ağı, Türkiye’deki üreticinin rakibi olan yabancı işletmelerin ürünlerini de daha düşük maliyetle pazara ulaştırabilir. Böylece yerli üretici, hem kendi ülkesinde hem de ihracat yaptığı pazarlarda daha yoğun rekabetle karşılaşabilir.
Bu iki sonuç birbirini dışlamıyor. Ulaştırma maliyetlerinin azalması, aynı anda hem yeni ticaret fırsatları yaratabilir hem de bazı üreticiler üzerindeki rekabet baskısını artırabilir.
Dolayısıyla önemli olan, ticaret koridorunun yalnızca ne kadar etkin çalıştığı değil, bu etkinliğin hangi ekonomik faaliyetleri güçlendirdiğidir.
Bir ticaret koridoru tüm taraflara erişim imkânı sunabilir. Ancak bu imkândan en fazla yararlananlar, mutlaka koridorun geçtiği ülkelerdeki üreticiler olmayacaktır.
Çin İle Ticaretimiz Bize Ne Söylüyor?
Türkiye ile Çin arasındaki ticaret ilişkileri, bu tartışmayı somutlaştırmak için önemli bir örnek sunuyor.
T.C. Dışişleri Bakanlığının verilerine göre, Türkiye’nin Çin’e ihracatı 2025 yılında yaklaşık 3,3 milyar ABD doları olarak gerçekleşirken Çin’den ithalatı 49,6 milyar dolara ulaştı. Böylece iki ülke arasındaki mal ticaretinde Türkiye aleyhine yaklaşık 46,3 milyar dolarlık açık oluştu (T.C. Dışişleri Bakanlığı, t.y.).
Başka bir ifadeyle Türkiye, 2025 yılında Çin’den ithal ettiği her 15 dolarlık mala karşılık bu ülkeye yaklaşık 1 dolarlık mal ihraç etti.
Bu dengesizlik, üzerinde düşünülmesi gereken önemli bir ekonomik olgu.
Üstelik iki ülke arasındaki ticaretin ürün bileşimi de dikkat çekici. Dışişleri Bakanlığının açıklamasına göre, Türkiye’nin Çin’e ihraç ettiği başlıca ürünler arasında mermer, traverten, çeşitli maden cevherleri ve bor ürünleri bulunuyor. Çin’den ithal edilen başlıca ürünler arasında ise telefonlar, bilgisayarlar ve çeşitli makine ve cihazlar yer alıyor.
Bu ürün listesi, Türkiye’nin Çin’e yalnızca ham madde sattığı veya Çin’den yalnızca yüksek teknolojili ürün aldığı anlamına gelmiyor. Ancak iki ülke arasındaki ticaretin yapısını incelemek açısından önemli bir başlangıç noktası oluşturuyor.
Şimdi asıl soruya gelelim.
Türkiye, Çin ile ticaretinde böylesine büyük bir açık verirken Çin’in Avrupa’ya ulaşmasını kolaylaştıran ulaştırma koridorlarına yatırım yapıyorsa, bu yatırımlardan kendi üreticilerinin de yeterince yararlanmasını sağlayabiliyor mu?
Bu soruyu sormak, Orta Koridor’un Türkiye’nin ticaret açığına neden olduğunu ileri sürmek değildir.
Çünkü böyle bir nedensellik ilişkisini kurabilmek için Çin’den yapılan ithalatın ne kadarının ilgili koridor üzerinden gerçekleştiğini, koridorun taşıma maliyetlerini ne ölçüde değiştirdiğini ve bu değişimin Türkiye’deki üreticilerin satışlarına nasıl yansıdığını bilmemiz gerekir.
Elimizdeki toplam dış ticaret verileri, bu soruların yanıtlarını tek başına vermiyor.
Ancak ticaret açığının büyüklüğü, ulaştırma yatırımlarının sanayi ve dış ticaret politikalarıyla birlikte değerlendirilmesi gerektiğini gösteriyor.
Türkiye’nin amacı yalnızca Çin’in Avrupa’ya daha kolay ulaşmasını sağlamak olmamalı. Aynı zamanda Türk üreticilerinin Çin’e, Orta Asya’ya ve Avrupa’ya daha rekabetçi koşullarda ulaşmasını sağlayacak bir yapı geliştirmeliyiz.
Başkalarının ürünlerini daha hızlı taşıyabilmek bir lojistik başarıdır. Kendi ürünlerimizi daha rekabetçi biçimde üretebilmek ve pazarlayabilmek ise çok daha kapsamlı bir ekonomik başarıdır.
Ucuzlayan Taşımacılık Yerli Üreticiyi Her Zaman Güçlendirir Mi?
Uluslararası ticaretin temel yaklaşımlarından biri, ticaret maliyetlerinin azalmasının ülkeler arasında uzmanlaşmayı ve ekonomik etkileşimi artırabilmesidir.
Daha düşük taşıma maliyetleri, üreticilerin yeni pazarlara erişmesini kolaylaştırabilir. İşletmeler daha geniş bir müşteri kitlesine ulaşabilir, üretimde kullandıkları girdileri daha uygun koşullarda temin edebilir ve tedarik zincirlerini çeşitlendirebilir.
Ancak bu gelişmelerin tüm üreticileri aynı yönde etkileyeceğini varsayamayız.
Bir ülkede taşıma maliyetleri azaldığında, o ülkenin üreticileri dış pazarlara daha kolay ulaşırken yabancı üreticiler de aynı ülkenin iç pazarına daha kolay erişebilir.
Bu nedenle ulaştırma altyapısının geliştirilmesi, bir yandan ihracat fırsatlarını artırırken diğer yandan ithalat rekabetini yoğunlaştırabilir.
Bosker ve Haasbroek’in (2024) Hindistan üzerine gerçekleştirdiği araştırma, bu konunun anlaşılması açısından önemli bir örnek sunuyor. Araştırmacılar, uluslararası ticarete açılmanın bölgesel istihdam üzerindeki etkilerinin, bölgelerin ulaştırma altyapısıyla bağlantılarına ve işletmelerin özelliklerine göre farklılaşabildiğini gösteriyor.
Araştırmanın bulgularına göre, uluslararası ticaret bağlantılarına daha yakın bölgeler ithalat rekabetinden daha fazla etkilenebilirken ithal ara mallarına erişimden de daha fazla yararlanabiliyor. Ayrıca küçük ve orta ölçekli işletmelerle daha büyük işletmelerin bu süreçten etkilenme biçimleri farklılaşabiliyor.
Bu sonuçları doğrudan Türkiye’ye uyarlamak doğru olmaz. Ancak araştırma, ulaştırma bağlantılarının gelişmesinin tüm üreticiler için aynı sonucu doğurmayabileceğini gösteriyor.
Örneğin, Türkiye’de üretim yapan bir işletme, ithal ettiği makine veya ara mallarına daha uygun maliyetle eriştiğinde rekabet gücünü artırabilir.
Buna karşılık aynı sektörde faaliyet gösteren başka bir işletme, daha düşük maliyetle pazara giren ithal nihai ürünler karşısında satış kaybına uğrayabilir.
Dolayısıyla lojistik maliyetlerin azalması ile yerli üretimin güçlenmesi arasında otomatik ve tek yönlü bir ilişki bulunmuyor.
Bu ilişkinin yönünü; işletmelerin verimliliği, teknoloji düzeyi, üretim ölçeği, ürün farklılaştırma kapasitesi, finansmana erişimi ve dış pazarlardaki konumu belirliyor.
Ticaretin kolaylaşması ekonomik fırsatlar yaratır. Ancak bu fırsatlardan hangi üreticilerin yararlanacağı, yalnızca ulaştırma altyapısına değil, üretim yapısının rekabet gücüne de bağlıdır.
Coğrafi Üstünlüğümüzü Rakiplerimizin Üstünlüğüne Mi Dönüştürüyoruz?
Türkiye’nin coğrafi konumunu değerlendirirken çoğunlukla uluslararası ticaret yollarının ülkemizden geçmesini bir başarı olarak görüyoruz.
Oysa coğrafi üstünlüğün ekonomik anlamı, bu üstünlüğün hangi faaliyetlere dönüştürülebildiğine bağlı.
Bir ülkenin önemli ticaret yolları üzerinde bulunması, ona uluslararası ulaştırma ağlarında belirli fırsatlar sunabilir. Ancak aynı ülkenin üretim yapısı yeterince rekabetçi değilse, bu ağların gelişmesi yabancı üreticilerin pazara erişimini de kolaylaştıracaktır.
Burada dikkat edilmesi gereken konu, yabancı üreticilerin rekabet etmesini engellemek değil. Türkiye’deki üreticilerin aynı rekabet ortamında hangi yetkinliklerle yer aldığını sorgulamaktır.
Çünkü uluslararası ticarette kalıcı rekabet üstünlüğü yalnızca rakiplerin pazara erişimini zorlaştırarak sağlanamaz. Verimlilik, yenilikçilik, ürün kalitesi, teknoloji ve güvenilir teslimat gibi unsurların geliştirilmesi gerekir.
Porter’ın (1990) ulusların rekabet üstünlüğüne ilişkin yaklaşımı da bu noktada önem kazanıyor. Bir ülkenin sahip olduğu kaynaklar ve başlangıç koşulları, ekonomik başarı için tek başına yeterli değildir. Bu koşulların üretken yeteneklere ve sürekli geliştirilebilen rekabet üstünlüklerine dönüştürülmesi gerekir.
Türkiye’nin coğrafi konumu değişmeyecek. Ancak bu konumdan elde edeceğimiz ekonomik sonuçlar, uyguladığımız politikalara ve işletmelerimizin geliştirdiği yetkinliklere göre değişebilir.
Dolayısıyla Türkiye’nin coğrafi üstünlüğünün kendiliğinden ortadan kalktığını söylemek doğru olmaz. Fakat bu üstünlüğün yarattığı ekonomik fırsatların bir bölümünü başka ülkelerdeki üreticilerin daha etkin değerlendirmesi mümkündür.
Asıl risk de burada ortaya çıkıyor.
Türkiye, coğrafi konumundan kaynaklanan fırsatları kendi üretim kapasitesiyle yeterince bütünleştiremezse uluslararası ticaretin gelişmesinden yararlanırken daha büyük ekonomik fırsatları kaçırabilir.
Orta Koridor Kimin Koridoru?
Orta Koridor, Çin ile Avrupa arasında Orta Asya, Hazar Denizi, Güney Kafkasya ve Türkiye üzerinden bağlantı sağlayan uluslararası bir ulaştırma güzergâhı.
Bu güzergâhın geliştirilmesi, yalnızca Çin’in Avrupa’ya erişimi açısından değil, güzergâh üzerindeki ülkelerin birbirleriyle ve uluslararası pazarlarla ticareti açısından da önem taşıyor.
Ancak koridorun hangi ekonomik amaca hizmet ettiği sorusu, güzergâhın nereden geçtiği kadar önemli.
OECD’nin 2023 yılında yayımladığı Realising the Potential of the Middle Corridor başlıklı rapor, bu konuda dikkat çekici bir değerlendirme içeriyor.
OECD’ye göre, Orta Koridor’un geliştirilmesinde temel amaç yalnızca bölge dışındaki ülkelerin transit taşımacılık ihtiyaçlarına hizmet etmek olmamalı. Koridorun, güzergâh üzerindeki ülkelerin kendi aralarındaki ticareti ve ekonomik bütünleşmeyi de güçlendirmesi gerekiyor.
Bu değerlendirme, Türkiye açısından son derece önemli.
Çünkü Orta Koridor’un başarısını yalnızca Çin ile Avrupa arasında taşınan yük miktarı üzerinden değerlendirirsek Türkiye’nin bu ağ içindeki ekonomik konumunu yeterince anlayamayız.
Örneğin Türkiye’den geçen konteyner sayısının artması, taşımacılık ve terminal işletmelerinin faaliyet hacmini yükseltebilir. Ancak aynı dönemde Türk üreticilerinin Orta Asya pazarlarına ihracatı artmıyorsa, koridorun üretim ekonomisine katkısı beklenenden daha sınırlı kalabilir.
Benzer biçimde, Orta Koridor üzerinden ithal edilen üretim girdilerinin maliyetinin azalması, Türkiye’deki işletmelere önemli faydalar sağlayabilir. Ancak bu faydanın gerçekleşip gerçekleşmediğini anlayabilmek için sektör ve işletme düzeyinde verilere ihtiyaç var.
Dünya Bankasının Orta Koridor üzerine gerçekleştirdiği çalışmalar da güzergâhın yalnızca Çin ile Avrupa arasında bir geçiş yolu olarak değerlendirilmemesi gerektiğini vurguluyor. Bölgesel ticaretin geliştirilmesi, lojistik hizmetlerin iyileştirilmesi ve yerel ekonomilerle bağlantıların güçlendirilmesi, koridorun ekonomik potansiyelinin önemli bileşenleri arasında yer alıyor (World Bank, 2023).
Dolayısıyla Orta Koridor’un Türkiye açısından başarısını değerlendirmek için yalnızca transit yük miktarını değil, Türkiye’nin bu koridor üzerinden gerçekleştirdiği ihracatı, lojistik hizmet gelirlerini ve üretim faaliyetleriyle kurulan bağlantıları da incelememiz gerekiyor.
Orta Koridor’un Türkiye’den geçmesi önemli. Ancak koridorun Türkiye ekonomisiyle ne kadar bütünleştiği çok daha önemli.
Transit Gelirleriyle Üretimde Kaybedilen Rekabet Gücü Karşılaştırılabilir Mi?
Türkiye’nin transit taşımacılıktan elde ettiği gelirler ile uluslararası rekabetin yerli üreticiler üzerindeki etkilerini birlikte değerlendirmek gerektiğini düşünüyorum.
Ancak bu karşılaştırmanın doğru yapılabilmesi için önemli bir ayrımı göz önünde bulundurmalıyız.
Transit taşımacılıktan elde edilen gelir, ülke ekonomisine sağlanan net faydayla aynı şey değil. Aynı şekilde, ithalatın artması da tek başına ekonomik kayıp anlamına gelmiyor.
Transit taşımacılıkta yaratılan brüt katma değer, istihdam, vergi gelirleri ve diğer ekonomik etkiler önem taşıyor. Buna karşılık altyapı yatırımlarının maliyetleri, bakım giderleri, çevresel etkiler ve alternatif yatırım fırsatları da dikkate alınmalı.
İthalatın ekonomik etkileri ise ürünün niteliğine göre değişiyor. İthal edilen bir makine, yerli üreticinin verimliliğini artırabilir. Bir ara malı, Türkiye’de üretilen nihai ürünün rekabet gücüne katkı sağlayabilir. Ancak ithal nihai ürünler, bazı yerli üreticilerin pazar paylarını azaltabilir.
Dolayısıyla bu tartışmayı yalnızca transit gelirleri ile dış ticaret açığını karşılaştırarak sonuçlandıramayız.
Daha kapsamlı bir ekonomik değerlendirmeye ihtiyaç var.
Örneğin belirli bir ulaştırma yatırımının Türk ihracatçılarının taşıma maliyetlerini ne kadar azalttığını, ithalat rekabetini nasıl etkilediğini ve lojistik hizmetlerde ne kadar katma değer yarattığını birlikte inceleyebiliriz.
Bu etkileri sektörlere, bölgelere ve işletme ölçeklerine göre ayırmak da önemli.
Böylece hangi üreticilerin yeni ulaştırma bağlantılarından yararlandığını, hangilerinin daha yoğun rekabetle karşılaştığını ve toplam ekonomik etkinin nasıl oluştuğunu daha sağlıklı değerlendirebiliriz.
Aksi hâlde, yük miktarındaki artışı ekonomik başarıyla özdeşleştirme hatasına düşebiliriz.
Transit taşımacılığın ekonomik değeri, yalnızca taşıma gelirleriyle değil; üretim, dış ticaret, istihdam ve yatırım üzerindeki toplam etkileriyle değerlendirilmelidir.
Altyapıyı Kim Kullanıyor, Yatırımın Bedelini Kim Ödüyor?
Ulaştırma altyapısı yatırımları çoğu zaman yüksek maliyetli ve uzun vadeli projelerdir. Demir yolu hatları, terminaller, liman bağlantıları ve lojistik merkezler önemli miktarda sermaye gerektirir.
Bu yatırımların bir bölümü kamu kaynaklarıyla, bir bölümü özel sektör yatırımlarıyla, bir bölümü de farklı finansman modelleriyle gerçekleştirilebilir.
Ancak yatırımın finansman biçiminden bağımsız olarak sorulması gereken temel bir soru bulunuyor:
Bu altyapının oluşturduğu ekonomik fayda ile üstlenilen maliyetler arasında nasıl bir ilişki var?
Bir demir yolu hattının uluslararası transit taşımacılığı kolaylaştırması önemli. Ancak aynı hat, Türkiye’deki üretim merkezlerine yeterince hizmet vermiyorsa yatırımın yerli üretim üzerindeki etkisi sınırlı kalabilir.
Benzer biçimde, uluslararası taşımacılık için geliştirilen bir terminal, çevresindeki sanayi işletmeleriyle güçlü bağlantılar kuramıyorsa potansiyel ekonomik faydasının tamamı ortaya çıkmayabilir.
Bu nedenle altyapı yatırımlarının değerlendirilmesinde yalnızca uluslararası transit kapasitesini değil, yerli üreticilerin erişimini ve kullanım koşullarını da dikkate almalıyız.
Türkiye’deki üreticiler bu altyapıyı hangi fiyatlarla kullanabiliyor? Terminallere erişim kolay mı? Demir yolu bağlantıları organize sanayi bölgelerinin ihtiyaçlarına uygun mu? Uluslararası transit yüklerin artması, belirli hatlarda kapasite sıkışıklığına yol açarak yerli yüklerin taşınmasını zorlaştırabilir mi?
Son sorunun yanıtı özellikle önemli.
Transit taşımacılığın artması, yeterli kapasite ve etkin işletme koşullarında ölçek ekonomileri yaratabilir. Ancak kapasite sınırlıysa, uluslararası transit yüklerle yerli yükler arasında altyapı kullanımına ilişkin rekabet ortaya çıkabilir.
Bu durumun Türkiye’de hangi hatlarda ve ne ölçüde yaşandığını söyleyebilmek için hat bazında kapasite, kullanım ve gecikme verilerine ihtiyaç var.
Dolayısıyla burada kesinleşmiş bir sorundan değil, ulaştırma yatırımlarının planlanmasında dikkate alınması gereken olası bir riskten söz ediyoruz.
Bir yatırımın başarısı, yalnızca ne kadar uluslararası yük çektiğiyle değil, ülke içindeki ekonomik faaliyetlere ne kadar katkı sağladığıyla da ölçülmeli.
Türkiye Bir Lojistik Hizmet Sağlayıcısına Mı, Yoksa Üretim Ve Ticaret Merkezine Mi Dönüşmek İstiyor?
Burada yanlış anlaşılmaması gereken bir nokta var.
Lojistik hizmet sağlayıcısı olmak değersiz bir ekonomik faaliyet değil. Tam tersine, gelişmiş lojistik hizmetler önemli katma değer yaratabilir. Taşımacılık, depolama, dağıtım, bilgi sistemleri ve tedarik zinciri yönetimi; nitelikli istihdam, teknoloji ve uzmanlık gerektiren faaliyetlere dönüşebilir.
Ancak bir ülkenin yalnızca transit taşımacılığa odaklanmasıyla gelişmiş bir lojistik hizmet ekonomisi oluşturması aynı şey değil.
Gereffi, Humphrey ve Sturgeon’ın (2005) küresel değer zincirlerinin yönetişimine ilişkin yaklaşımı, ekonomik faaliyetlerin nasıl koordine edildiğini ve farklı işletmelerin değer zincirlerinde hangi konumları üstlendiğini anlamamıza yardımcı oluyor.
Bu yaklaşımı lojistik sektörüne uyguladığımızda önemli bir ayrımla karşılaşıyoruz.
Bir işletme, uluslararası yüklerin yalnızca fiziksel hareketini gerçekleştirebilir. Başka bir işletme ise taşıma ağlarını planlayabilir, envanter yönetimini üstlenebilir, bilgi sistemlerini geliştirebilir ve müşterilerin tedarik zincirlerini bütünleşik biçimde yönetebilir.
Her iki işletme de lojistik sektöründe faaliyet gösterir. Ancak sundukları hizmetlerin kapsamı, gerektirdikleri yetkinlikler ve yaratabilecekleri ekonomik değer farklıdır.
Türkiye’nin lojistik üs olma hedefi, yalnızca uluslararası yüklerin ülkemizden geçmesine dayanıyorsa eksik bir stratejiyle karşı karşıyayız demektir.
Buna karşılık hedefimiz; üretim, ticaret, dağıtım, teknoloji ve lojistik hizmetlerini birbirini destekleyen bir ekonomik yapıya dönüştürmekse transit taşımacılık bu stratejinin önemli bir bileşeni olabilir.
Sheffi’nin (2012) lojistik kümelenmeler üzerine çalışması da lojistik faaliyetlerin belirli bölgelerde yoğunlaşmasının, uygun koşullarda, farklı ekonomik faaliyetlerin gelişmesine katkı sağlayabileceğini gösteriyor.
Dolayısıyla tartışmamız gereken konu, transit taşımacılığın varlığı değil; transit taşımacılığın Türkiye’deki üretim ve hizmet ekosistemiyle nasıl bütünleştirileceğidir.
Türkiye’nin hedefi yalnızca uluslararası yüklerin geçtiği bir ülke olmak değil, bu yük hareketleri çevresinde üretim, teknoloji ve yüksek katma değerli hizmetler geliştirebilen bir ekonomi oluşturmak olmalıdır.
Koridorun Başarısı İle Türkiye’nin Başarısı Aynı Şey Mi?
Bir ulaştırma koridorunun performansını ölçmek için taşıma süresi, maliyet, güvenilirlik, kapasite ve taşınan yük miktarı gibi göstergeler kullanılabilir.
Ancak bu göstergelerin iyileşmesi, koridor üzerindeki tüm ülkelerin aynı ekonomik kazanımları elde ettiği anlamına gelmiyor.
Dünya Bankasının 2023 yılında yayımladığı Orta Koridor çalışması, yatırımlar ve operasyonel iyileştirmeler sayesinde koridordaki ticaret akışlarının 2030 yılına kadar üç katına çıkarılabileceğini ve taşıma sürelerinin yarıya indirilebileceğini öngörüyor.
Bunlar gerçekleşmiş sonuçlar değil, belirli koşullara dayanan modelleme sonuçlarıdır.
Üstelik aynı çalışma, koridorun yalnızca Çin ile Avrupa arasında bir kara köprüsü olarak görülmemesi gerektiğini; bölgesel ticaretin geliştirilmesinin de önemli olduğunu vurguluyor.
Bu ayrım Türkiye açısından belirleyici.
Çünkü uluslararası transit hacmi üç katına çıksa bile Türk üreticilerinin ihracatı aynı oranda artmayabilir. Lojistik hizmet gelirleri yük hacminden daha yavaş büyüyebilir. Bazı sektörler yeni pazarlara erişirken bazıları daha yoğun ithalat rekabetiyle karşılaşabilir.
Bütün bunlar olası sonuçlardır. Hangilerinin gerçekleşeceği, ekonomik verilerle araştırılmalıdır.
Bu nedenle Türkiye’nin koridor yatırımlarındaki başarısını yalnızca uluslararası ulaştırma ağlarının performansına bakarak değerlendiremeyiz.
Türk üreticilerinin taşıma maliyetleri ne kadar azaldı? Yeni pazarlara erişimleri nasıl değişti? İhracat hacimleri ve ürün çeşitlilikleri gelişti mi? Lojistik hizmet ihracatı ne kadar arttı? Yerli üretim üzerindeki ithalat rekabeti hangi sektörlerde yoğunlaştı?
Bu sorulara yanıt vermeden koridorun Türkiye ekonomisine sağladığı net katkıyı yeterince değerlendiremeyiz.
Bir ulaştırma koridorunun başarılı olmasıyla o koridorun geçtiği ülkenin ekonomik bakımdan aynı ölçüde başarılı olması farklı konulardır.
Peki, Türkiye Ne Yapmalı?
Türkiye’nin transit taşımacılıktan vazgeçmesi gerektiğini düşünmüyorum. Böyle bir yaklaşım, coğrafi konumumuzun sunduğu önemli fırsatlardan yararlanmamızı engelleyebilir.
Ancak transit taşımacılığı kendi başına bir kalkınma hedefi olarak görmemiz de yeterli değil.
Bence Türkiye’nin ulaştırma ve lojistik politikalarını üretim, dış ticaret ve sanayi politikalarıyla daha güçlü biçimde bütünleştirmesi gerekiyor.
Öncelikle uluslararası ulaştırma koridorlarına yapılan yatırımların Türk üreticilerinin maliyetlerini ve pazarlara erişimini nasıl etkilediği ölçülmeli. Bu değerlendirme yalnızca toplam ihracat üzerinden değil, sektörler ve bölgeler düzeyinde yapılmalı.
İkinci olarak, lojistik merkezlerin yer seçiminde yalnızca transit yük potansiyeli değil, üretim merkezleriyle kurulabilecek bağlantılar da dikkate alınmalı. Lojistik merkezler, çevrelerindeki sanayi işletmelerinin ihtiyaçlarına yanıt verebilecek biçimde planlanmalı.
Üçüncü olarak, Türkiye’deki lojistik işletmelerinin yalnızca taşıma hizmetlerinde değil, tedarik zinciri planlaması, envanter yönetimi, dijital lojistik ve uluslararası dağıtım ağlarının yönetimi gibi alanlarda da gelişmesi desteklenmeli.
Dördüncü olarak, Orta Koridor’un Türkiye’nin Orta Asya ve Kafkasya ülkeleriyle ticaretini geliştirme kapasitesi daha fazla önemsenmeli. Koridorun yalnızca Çin ile Avrupa arasındaki transit taşımacılığa hizmet etmesi yerine bölgesel üretim ve ticaret ilişkilerini de güçlendirmesi hedeflenmeli.
Beşinci olarak, ulaştırma yatırımlarının ekonomik etkileri düzenli biçimde değerlendirilerek kamuoyuyla paylaşılmalı. Bu değerlendirmelerde yalnızca taşınan yük miktarı değil; yerli üreticilerin maliyetleri, ihracat performansı, lojistik hizmetlerde yaratılan katma değer ve istihdam üzerindeki etkiler de yer almalı.
Tüm bunların yanında ithalat rekabetinden olumsuz etkilenebilecek işletmelerin verimlilik, teknoloji ve ürün geliştirme yetkinliklerinin güçlendirilmesi de önemli.
Çünkü Türkiye’nin üreticilerini korumanın kalıcı yolu, onları uluslararası rekabetten tümüyle uzaklaştırmak değil; bu rekabette daha güçlü konuma getirecek koşulları oluşturmaktır.
Son Söz: Kendi Ayağımıza Mı Sıkıyoruz?
Başlıktaki soruya dönelim.
Türkiye, transit ülke olma hedefiyle kendi ayağına mı sıkıyor?
Bu soruya mevcut verilerle kesin bir evet yanıtı vermek mümkün değil.
Çünkü transit taşımacılığın Türkiye’deki üreticiler üzerindeki net etkisini ortaya koyan, tüm sektörleri ve ulaştırma koridorlarını kapsayan yeterli bir nedensel değerlendirme sunmuş değiliz.
Üstelik transit taşımacılık, Türk ihracatçıları için de önemli fırsatlar yaratabilir. Üretim girdilerine erişimi kolaylaştırabilir, lojistik maliyetleri azaltabilir ve yeni ticari bağlantıların kurulmasına katkı sağlayabilir.
Ancak bu olumlu etkilerin kendiliğinden ve tüm işletmeler için aynı ölçüde gerçekleşeceğini de varsayamayız.
Asıl tehlike, transit taşımacılığın Türkiye ekonomisine mutlaka zarar vermesi değil; bu taşımacılıktan elde edilen kazanımları yeterince ölçmeden ve yerli üretimle bütünleştirmeden başarı ilan etmemizdir.
Çin’in Avrupa’ya ulaşmasını kolaylaştırmak, Türkiye’nin ekonomik çıkarlarıyla zorunlu olarak çelişmez. Orta Asya ülkelerinin uluslararası ticarete daha etkin katılması da Türkiye açısından bir tehdit olmak zorunda değildir.
Ancak bu ülkelerin elde ettiği kazanımları Türkiye’nin de aynı ölçüde elde ettiğini varsaymak ciddi bir değerlendirme hatası olur.
Coğrafi konumumuz bize bir fırsat sunuyor. Bu fırsatı başkalarının ticaretini kolaylaştıran bir hizmete dönüştürebiliriz. Aynı zamanda kendi üreticilerimizin rekabet gücünü artıran, ihracat pazarlarını genişleten ve yüksek katma değerli lojistik hizmetler geliştiren bir ekonomik yapının temelini de oluşturabiliriz.
İki yaklaşım arasındaki fark, haritadaki yerimizde değil; stratejik tercihlerimizde ve bu tercihlerin ekonomik sonuçlarında ortaya çıkacak.
Bu nedenle artık yalnızca Türkiye üzerinden geçen yüklerin miktarını konuşmakla yetinmemeliyiz.
Bu yüklerin kimlere hizmet ettiğini, hangi üreticilerin rekabet gücünü artırdığını, hangi sektörlerde yeni fırsatlar yarattığını ve Türkiye ekonomisine ne kadar kalıcı değer kazandırdığını da araştırmalıyız.
Çünkü bir ülkenin coğrafi üstünlüğü, yalnızca başka ülkelerin ürünlerini daha hızlı taşıyabildiğinde değil, kendi üretim ve ticaret kapasitesini de güçlendirebildiğinde anlam kazanır.
Türkiye’nin üzerinden geçen yükler çoğalırken Türk üreticilerinin rekabet gücü aynı ölçüde gelişmiyorsa, yalnızca lojistik başarımızı değil, bu başarının ekonomik sonuçlarını da sorgulamak zorundayız.
Ve belki de kendimize sormamız gereken asıl soru şu:
Türkiye, coğrafi konumunu kendi üreticileri için bir rekabet üstünlüğüne mi dönüştürüyor, yoksa başkalarının rekabet üstünlüğünü güçlendiren bir geçiş güzergâhı olmakla mı yetiniyor?
Tekrar görüşmek üzere, esenlikler dilerim.
Kaynakça
- Asian Development Bank. (2021). Middle Corridor—Policy development and trade potential of the Trans-Caspian International Transport Route. https://www.adb.org/publications/middle-corridor-policy-development-trade-potential
- Bosker, M., & Haasbroek, M. (2024). Domestic infrastructure and the regional effects of trade liberalization (Discussion Paper No. 19780). Centre for Economic Policy Research. https://cepr.org/publications/dp19780
- Gereffi, G., Humphrey, J., & Sturgeon, T. (2005). The governance of global value chains. Review of International Political Economy, 12(1), 78–104. https://doi.org/10.1080/09692290500049805
- Organisation for Economic Co-operation and Development. (2023). Realising the potential of the Middle Corridor. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/635ad854-en
- Porter, M. E. (1990). The competitive advantage of nations. Free Press.
- Sheffi, Y. (2012). Logistics clusters: Delivering value and driving growth. MIT Press.
- T.C. Dışişleri Bakanlığı. (t.y.). Türkiye-Çin Halk Cumhuriyeti ekonomik ilişkileri. https://www.mfa.gov.tr/turkiye-cin-halk-cumhuriyeti-ekonomik-iliskileri.tr.mfa
- World Bank. (2023). Middle Trade and Transport Corridor: Policies and investments to triple freight volumes and halve travel time by 2030. https://www.worldbank.org/en/region/eca/publication/middle-trade-and-transport-corridor




