(Modern İşletmelerin Görünmeyen Hataları)
İşletmeler son yıllarda tek bir şeyi çok sık söylüyor:
“Şeffafız.”
Dashboard’lar var.
Anlık raporlar var.
Her şey ölçülüyor.
Her şey izleniyor.
Ve bu durum çoğu zaman bir erdem olarak sunuluyor.
Ama kimse şu soruyu sormuyor:
Bu gerçekten şeffaflık mı, yoksa yalnızca daha sofistike bir gözetim mi?
Görünürlük Artıyor, Güven Artıyor mu?
Veri arttıkça görünürlük artar.
Ama görünürlük ile güven aynı şey değildir.
Bir işletmede,
- Herkesin performansı izleniyorsa,
- Her hareket ölçülüyorsa ve
- Her karar raporlanıyorsa, bu mutlaka güven olduğu anlamına gelmez.
Bazen tam tersi olur:
Güven eksik olduğu için ölçüm artar.
Ölçümün Psikolojik Maliyeti
Ölçmek nötr değildir.
Davranış üretir.
Sürekli ölçülen bir çalışan,
- Hata yapmaktan kaçınır,
- Risk almamayı tercih eder ve/veya
- Görünür olanı optimize eder.
Bu da şu sonucu doğurur:
Gerçek performans değil, ölçülebilir performans artar.
Şeffaflık mı, Kontrol İhtiyacı mı?
Şeffaflık idealde şunu sağlar:
- Bilgi paylaşımı,
- Öğrenme ve
- Kolektif gelişim.
Ama pratikte çoğu zaman şu amaçlar için kullanılır:
- Kontrol,
- Denetim ve
- Hesap sorma.
Bu iki yaklaşım arasındaki kritik farkları şöyle özetleyebiliriz:
| Şeffaflık | Gözetim |
|---|---|
| Güven üretir. | Korku üretir. |
| Öğrenmeyi teşvik eder. | Hata saklamayı teşvik eder. |
| Açıklığı artırır. | Savunmacılığı artırır. |
Ve çoğu işletme fark etmeden tablonun sağından soluna doğru kayar.
En Tehlikeli Nokta: Görünürlük Yanılsaması
Bir noktadan sonra işletme şunu zanneder:
“Her şeyi görüyoruz.”
Ama gerçek şu olabilir:
- Çalışanlar yalnızca görmek istediğinizi gösterir,
- Riskler saklanır ve
- Hatalar geç ortaya çıkar.
Özetle,
Görünürlük artarken, gerçeklik azalabilir.
Psikolojik Güvenlik Neden Kaybolur?
Araştırmalar şunu gösteriyor:
İnsanlar sürekli değerlendirildiklerini hissettiklerinde,
- Daha az konuşur,
- Daha az itiraz eder ve
- Daha az fikir üretir.
Bu durumda da özellikle,
- İnovasyon,
- Öğrenme ve/veya
- Hata yönetimi alanları olumsuz etkilenir.
Çünkü bu alanlar, en yalın haliyle, risk almayı gerektirir.
Gerçek Şeffaflık Nedir?
Gerçek şeffaflık, her şeyi görmek değildir.
Aksine,
- İnsanların konuşabilmesini,
- Hataların saklanmamasını ve
- Bilginin serbest dolaşabilmesini sağlayabilmektir.
Yani, mesele teknoloji değil, iklimdir yeğen…
Stratejik Hata
Birçok işletme teknoloji ile kültürü birbirlerine karıştırır.
Daha fazla veri = daha fazla şeffaflık zannedilir.
Daha fazla izleme = daha iyi yönetim sanılır.
Ama yalın gerçek şudur:
Kültür tasarlanmadan teknoloji uygulanırsa, kontrol artar, güven azalır.
Sonuç: Her Görünen Gerçek Değildir!
Şeffaflık değerlidir.
Ama yanlış kullanıldığında:
Gözetim haline gelir.
Ve gözetim,
- Kısa vadede kontrol sağlar.
- Uzun vadede güveni aşındırır.
Son Soru
İşletmeniz gerçekten şeffaf mı?
Yoksa yalnızca her şeyi izleyebildiği için öyle mi düşünüyor?
Çünkü ikisi aynı şey değil.
Ve fark, sandığınızdan daha büyük olabilir.
Bir sonraki yazımda görüşünceye kadar, kalın sağlıcakla…
Kaynakça
- Alge, B. J. (2001). Effects of computer surveillance on perceptions of privacy and procedural justice. Journal of Applied Psychology, 86(4), 797–804. https://doi.org/10.1037/0021-9010.86.4.797.
- Ball, K. (2010). Workplace surveillance: An overview. Labor History, 51(1), 87–106. https://doi.org/10.1080/00236561003654776.
- Bernstein, E. S. (2012). The transparency paradox: A role for privacy in organizational learning and operational control. Administrative Science Quarterly, 57(2), 181–216. https://doi.org/10.1177/0001839212453028.
- Edmondson, A. C. (1999). Psychological safety and learning behavior in work teams. Administrative Science Quarterly, 44(2), 350–383. https://doi.org/10.2307/2666999.
- Faraj, S., Pachidi, S., & Sayegh, K. (2018). Working and organizing in the age of the learning algorithm. Information and Organization, 28(1), 62–70. https://doi.org/10.1016/j.infoandorg.2018.02.005.
- Kellogg, K. C., Valentine, M. A., & Christin, A. (2020). Algorithms at work: The new contested terrain of control. Academy of Management Annals, 14(1), 366–410. https://doi.org/10.5465/annals.2018.0174.
- Mayer, R. C., Davis, J. H., & Schoorman, F. D. (1995). An integrative model of organizational trust. Academy of Management Review, 20(3), 709–734. https://doi.org/10.5465/amr.1995.9508080335.
- Zuboff, S. (2019). The age of surveillance capitalism. PublicAffairs.
